Kamulaştırma yüzünden teslimi geciken üretim siparişinde alıcı başka yerde üretmemi istiyor; imkânsızlık ile pahalılaşma nasıl ayrılır?

Başka yerde üretim mümkünse, sırf eski atölyenin kamulaştırılması teslim borcunu kendiliğinden imkânsız hâle getirmez. Ancak alternatif üretimin kâğıt üzerinde mümkün görünmesi de her olayın çözüldüğü anlamına gelmez. Sözleşmenin belirli yerde üretimi zorunlu kılıp kılmadığı, teknik ve hukuki koşullar, teslim tarihi ve gerçek alternatifler birlikte incelenmelidir. İmkânsızlık ile yalnız daha pahalı üretim aynı sonuçları doğurmaz.

Önce sözleşmenin türünü ayırın. Bir ürünün satışı ile özel bir eserin meydana getirilmesi aynı kurallara tabi olmayabilir. Kusurunuz olmadan teslim gerçekten imkânsızlaşmışsa imkânsızlık hükümleri incelenir. Üretim mümkün fakat olağanüstü ağırlaşmışsa genel uyarlama kuralı; götürü bedelli eser işlerinde ise özel eser sözleşmesi hükmü ayrıca değerlendirilir. Her maliyet artışı yeterli değildir: götürü bedelli işte daha fazla emek ve masraf çıkması tek başına fiyat artışı isteme hakkı vermez.

Genel aşırı ifa güçlüğü kuralında, sizden kaynaklanmayan ve sözleşme kurulurken öngörülmeyen, öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü durumun dengeyi kanunda aranan ölçüde bozması gerekir. Borç henüz ifa edilmemiş veya haklar saklı tutularak ifa edilmiş olmalıdır. Bu genel kuralda hâkimden uyarlama istenir; uyarlama mümkün değilse dönme, sürekli edimli sözleşmelerde ise kural olarak fesih gündeme gelir. Götürü bedelli eserlerde özel düzenleme farklıdır: Başlangıçta öngörülemeyen veya öngörülse bile hesaba katılmayan koşullar işi belirlenen bedelle engelliyor ya da son derece güçleştiriyorsa uyarlama istenebilir. Uyarlama mümkün değilse veya karşı taraftan beklenemiyorsa dönme hakkı değerlendirilir; dürüstlük kurallarının gerektirdiği durumlarda ise yüklenici ancak fesih hakkını kullanabilir. Tek taraflı fiyat artırmak bu incelemenin yerine geçmez.

Eski ve alternatif üretimin maliyetini, kapasitesini, izinlerini ve teslim takvimini somut belgelerle karşılaştırın; yalnız toplam gider arttı demekle yetinmeyin. Engeli alıcıya gecikmeden bildirin ve zararın büyümemesi için mümkün önlemleri alın. Yeni fiyat, teslim tarihi veya başka yerde üretim üzerinde anlaşılacaksa bunları açıkça yazılılaştırın. Borcu yerine getirmeden veya hakları saklı tutmadan tamamlamadan önce, hangi hukuki yola dayanacağınızı belirlemek sonraki tartışmayı azaltır.